Deze prachtige vlinders, met oranje vleugels die contrasteren met een raster van zwart, zijn de enige vlinders die jaarlijks een ongelooflijke migratie maken van Canada en het noorden van de VS naar Mexico en Californië in de herfst. Voor sommige is het een enkele reis, waarbij de vrouwtjes op de terugweg eitjes leggen en dan sterven, waarna hun nakomelingen het proces voortzetten en de terugweg 'haasje-over' maken.

De Xerces Society, een internationale natuurbeschermingsgroep, heeft in januari 2021 haar jaarlijkse vlindertelling uitgevoerd en zegt dat de resultaten niet goed zijn. Uit gegevens verzameld op 246 locaties bleek dat er minder dan 2000 overwinterden in Californië, een daling van 99,9% sinds de jaren '80. Bij de telling van 2020 werd er in de stad Pacific Grove geen enkele gezien, terwijl er in 2006 nog 28.000 werden gezien. Ten oosten van de Rockies waren er blijkbaar 80% minder in vergelijking met het midden van de jaren '90.

De US Fish and Wildlife Service heeft om een beschermde status verzocht, maar na een vier jaar durende evaluatie zeggen zij dat de monarch onder de Endangered Species Act moet vallen, maar dat zij niet over het geld/de middelen beschikken om de soort te beschermen, ook al voldoet hij aan de criteria.

Natuurbeschermers maken zich zorgen over de teruglopende aantallen vlinders, en de redenen daarvoor zijn complex. Verandering van habitat is er één - bossen in Mexico worden vernietigd, grillig weer als gevolg van klimaatveranderingen is een andere, maar de belangrijkste reden is het gebrek aan voedsel. Monarchvlinders zijn afhankelijk van tropisch melkkruid (Asclepias curassavica), maar omdat gewassen met herbiciden worden besproeid, wordt het melkkruid waarschijnlijk in het proces uitgeroeid. De tweede grootste bedreiging is een ziekte die bekend staat als OE, en besmette vlinders verspreiden onbedoeld de sporen over het melkkruid, waardoor ze verzwakken, hun vleugels kreupel worden en niet meer uit hun poppen kunnen komen.

Hoe zit het dan met een kweekplan? Hier lijkt een dunne lijn te bestaan: helpen of schaden we de monarchen door grote aantallen in gevangenschap gekweekte monarchen vrij te laten? In de VS kopen mensen monarchvlinders om ze uit te zetten op bruiloften en dergelijke, en vanwege hun achteruitgang kweken anderen grote aantallen monarchvlinders in achtertuinen of kopen ze van kwekers om ze vervolgens uit te zetten, wat de vlinders er helaas toe aanzet te blijven waar voedsel voorhanden is en niet meer te migreren. Massale kweek kan leiden tot verdringing en verspreiding van ziekten, tot verlies van genetische diversiteit of tot verstoring van monitoringprogramma's. Zelfs bij vlinders die in de meest steriele "ziekenhuis"-omstandigheden worden gekweekt, doen zich soms uitbraken van schadelijke ziekten voor.

Monarchen zijn geen inheemse soort in Portugal, maar komen hier wel voor, misschien oorspronkelijk vanuit de VS, en worden meestal geregistreerd als sporadische migrant in kleine aantallen in Europa, mogelijk afkomstig van residentiële populaties op de Canarische Eilanden. Ze komen ook voor op sommige eilanden in de Stille Oceaan, Australië, Nieuw-Zeeland, sommige plaatsen in Azië en op de Azoren, Madeira, de Canarische Eilanden en in Zuid-Spanje.

Volgens mijn collega, de gepubliceerde en goed geïnformeerde vlinderdeskundige Steve Andrews - Portugals eigen "vlinderman" - kunnen monarchvlinders ook leven op een plant die de Bristly-fruited Silkweed (Gomphocarpus fruticosus) wordt genoemd, en de enige reden waarom zij in Zuid-Portugal broedkolonies hebben kunnen vestigen, is dat deze plant op veel plaatsen is genaturaliseerd. Deze plant, die nauw verwant is aan het melkkruid, heeft merkwaardig opgeblazen zaaddozen en wordt vaak in tuinen gekweekt voor zijn sierwaarde. In 2008 is in Portugal een ingewikkeld gedetailleerd onderzoek uitgevoerd om de monarchen in een bepaald gebied te tellen en de omvang van de populatie te bepalen; dit onderzoek is het hele jaar door uitgevoerd en daaruit is gebleken dat er in de onderzoeksperiode een afname was van de populatie volwassen exemplaren en ook van eieren en rupsen.

Steve deelt mee dat hij al enige tijd monarchen kweekt en vrijlaat. Hij moedigt vrienden en collega's aan om te helpen, door de zaden van de voedselplanten te planten, en is er zelf in geslaagd om de larven in plastic flessen in leven te houden, waar ze veilig zijn voor roofdieren, meestal wespen, die de rupsen en zelfs de vlinders opeten voordat ze hun eerste vlucht hebben kunnen maken, dus als je wilt helpen voorkomen dat deze prachtige wezens volledig uitsterven, neem dan contact op met Steve Andrews op Facebook voor details over waar je rupsen en zaden kunt krijgen.