De aarde droogt uit, de rivieren worden dunner en de ooit vruchtbare grond van Spanje en Portugal maakt plaats voor stof. Verwoestijning is niet langer een ver-van-mijn-bedshow, maar een opdoemende realiteit die het milieu, de economie en de manier van leven in Zuid-Europa dreigt te veranderen.

Stille crisis

Gelukkig gebeurt woestijnvorming niet van de ene op de andere dag. Het begint stilletjes in uitgedroogde velden, in de dunner wordende schaduw van olijfbomen en in de geleidelijke verdwijning van wilde bloemen. Decennialang hebben klimaatverandering, overbegrazing, ontbossing en niet-duurzaam watergebruik het land van zijn vroegere veerkracht beroofd.

Spanje en Portugal staan aan de vooravond van een naderende ramp. Volgens het Europees Milieuagentschap loopt meer dan 75% van Spanje en ongeveer 60% van Portugal nu het risico van woestijnvorming. In het Spaanse zuidoosten, met name in Murcia, Almería en Alicante, vertonen grote gebieden al de kenmerken van een semi-aride omgeving. De Portugese regio Alentejo wordt ook steeds kwetsbaarder nu hetere zomers en veranderende neerslagpatronen de grenzen van de landbouwsystemen opzoeken.

Klimaat: De meedogenloze kracht van de natuur

Het Iberisch schiereiland warmt sneller op dan het grootste deel van Europa. De wereldwijd stijgende temperaturen hebben gezorgd voor veel langere, hetere zomers en kortere, minder voorspelbare winters. Regen, als het al valt, komt vaak in hevige uitbarstingen in plaats van zachte, voedzame buien. Dit is een patroon dat erosie versnelt met plotselinge overstromingen en weinig doet om het grondwater aan te vullen.

In sommige regio's in Spanje is de gemiddelde jaarlijkse regenval de afgelopen vijftig jaar met wel 20% afgenomen. In het zuidelijke binnenland van Portugal is een vergelijkbare afname te zien. Rivieren zoals de Taag (Tejo) en de Guadiana hebben lang gediend als levensader voor de landbouw en ecosystemen. Maar de waterhoeveelheden nemen af, hun stromen worden beperkt door dammen omdat steeds meer mensen hun water opeisen. Wat ooit een mediterraan klimaat was, gekenmerkt door evenwicht, glijdt af naar iets extremer: een klimaat dat balanceert op de rand van een oprukkende woestijn.


Landbouw aan de rand

Eeuwenlang heeft de landbouw het Iberische landschap bepaald. Terrasvormige wijngaarden, olijfbomen en uitgestrekte tarwevelden strekken zich uit over glooiende vlaktes en hun ritmes bepalen het plattelandsleven. Toch staan deze tradities nu op wankele grond.

Overbegrazing en intensieve landbouw hebben bodems uitgeput die al verzwakt waren door een veranderend klimaat. De vraag naar gewassen met een hoge opbrengst, in combinatie met de uitbreiding van irrigatienetwerken, heeft een enorme druk gelegd op de watervoorraden. In het zuidoosten van Spanje produceren enorme kassen het hele jaar door groenten voor de Europese markten. Maar alarmerend genoeg putten ze ook veel water uit slinkende grondwaterlagen. Naarmate het grondwaterpeil daalt, wordt de situatie nog verergerd door het binnendringen van zout uit de zee, waardoor het land mogelijk onvruchtbaar wordt.

In Portugal staat de Alentejo voor een soortgelijk dilemma. Bekend om zijn tarwe-, kurk- en olijfproductie is de toekomst van de regio onzeker. Naarmate de droogte langer aanhoudt, worden boeren gedwongen zich aan te passen of hun akkers helemaal op te geven. Traditionele drooglandlandbouw, ooit duurzaam, maakt plaats voor intensieve monoculturen, een kortetermijnoplossing die de kwetsbaarheid op lange termijn overdrijft.


Ecologische zorgen

De milieutol van woestijnvorming gaat veel verder dan landbouw. De biodiversiteit lijdt onder het verdwijnen van natuurlijke habitats. Struikgewas en graslanden die ooit leefden voor de Iberische lynx, arenden en talloze kleinere soorten verdwijnen snel. Bosbranden, aangewakkerd door hitte en droogte, worden steeds woester, verwoesten bossen en laten grote hoeveelheden koolstof vrijkomen in de atmosfeer.

Portugal was de afgelopen decennia tragisch genoeg een van de landen in Europa die het meest vatbaar waren voor bosbranden. De branden van 2017, waarbij meer dan 100 mensen om het leven kwamen, waren een duidelijke waarschuwing voor wat er kan gebeuren met een oververhit en overwoekerd platteland. In Spanje woeden elke zomer regelmatig branden in landelijke provincies. Vaak aangewakkerd door menselijke activiteiten, maar ook aangewakkerd door ongunstige klimatologische omstandigheden die geen ruimte meer laten voor fouten.

Naarmate de vegetatie afsterft en de bodem erodeert, vermindert het vermogen van het land om regen te absorberen. Overstromingen worden afgewisseld met droogtes in een vicieuze cirkel. Ondertussen komen plattelandsgemeenschappen, die vaak al in verval zijn, onder economische en sociale druk te staan omdat hun middelen van bestaan verdwijnen. De jongeren migreren naar de steden en laten een vergrijzende bevolking en verlaten land achter, waardoor de spiraal van woestijnvorming verder versnelt.


Menselijke en culturele invloeden

Woestijnvorming is niet alleen een ecologisch probleem; het is ook een menselijk verhaal. In veel delen van Spanje en Portugal bedreigt het eeuwenoude tradities en levenswijzen die gemeenschappen met het land verbinden. De herdersroutes van Extremadura, de wijngaarden van La Mancha en de olijfgaarden van Alentejo dreigen verloren te gaan of onherkenbaar te veranderen.

In dorpen waar de grond onvruchtbaar is geworden, neemt de ontvolking toe. Velden die ooit groen waren van tarwe liggen nu braak en oude stenen boerderijen brokkelen af onder de meedogenloze zon. Het land, lang een bron van identiteit en trots, wordt een herinnering aan langzaam verval.


Terugvechten

Toch is niet alles verloren. In heel Spanje en Portugal bundelen wetenschappers, boeren en beleidsmakers hun krachten in een gezamenlijke poging om woestijnvorming tegen te gaan door innovatie en herstel.

In Almería maken experimentele projecten gebruik van teruggewonnen afvalwater en precisie-irrigatie om waterverspilling tegen te gaan. Door de EU gefinancierde programma's herstellen het vegetatiedek in semi-aride gebieden door inheemse struiken te planten en aangetaste gebieden te herbebossen. In Portugal wordt de Montado, een traditioneel agroforestrysysteem dat kurkeiken, begrazing en gewassen combineert, nieuw leven ingeblazen als model voor duurzaam landgebruik dat helpt om de biodiversiteit te behouden en tegelijkertijd de productiviteit op peil te houden.

Nieuwe technologieën maken ook deel uit van de oplossing. Met satellietmonitoring kunnen onderzoekers bodemverval en waterstress in realtime volgen. Druppelirrigatiesystemen, ontzilting op zonne-energie en droogteresistente gewasvariëteiten bieden mogelijkheden voor duurzaamheid.

Maar technologie alleen kan de strijd niet winnen. Er is een collectieve wil nodig om te slagen. Regionale samenwerking en een mentaliteitsverandering met betrekking tot ontginning en regeneratie zullen hopelijk doorwerken, zodat we er op de lange termijn allemaal beter van worden.


Het Iberische landschap

Woestijnvorming vormt een uitdaging voor het idee van wat Spanje en Portugal zijn en wat ze uiteindelijk zouden kunnen worden. Deze landen zijn gevormd door de ontmoeting van zon en zee, van bergen en vlaktes, maar ook van uithoudingsvermogen en aanpassing. De strijd tegen de sluipende woestijnvorming kan nog een bepalend hoofdstuk worden.

Als het met een vooruitziende blik wordt aangepakt, zou het een renaissance in duurzame landbouw, hernieuwbare energie en ecologisch herstel kunnen ontketenen. Verlaten dorpen zouden nieuw leven kunnen vinden door ecotoerisme en regeneratieve landbouw. De droge gronden van vandaag kunnen de laboratoria van morgen worden. Een plek waar de mensheid leert leven binnen de mogelijkheden van onze planeet.


Een gedeelde toekomst aan de rand van een sluipende woestijn

Nu het Iberisch schiereiland een hetere, drogere toekomst tegemoet gaat, zal de reactie van het schiereiland veel verder reiken dan de eigen grenzen. Verwoestijning beperkt zich niet tot Afrika of Azië; het vindt hier plaats in het zuidwesten van Europa en voltrekt zich stilletjes maar onverbiddelijk. De keuzes die nu worden gemaakt over hoe de kostbare watervoorraden worden beheerd, hoe de bodem wordt beschermd en hoe de plattelandsgemeenschappen die het land lange tijd hebben geteisterd worden ondersteund, zullen bepalen of het hart van Iberia een dorre woestijn wordt of een bewijs van hoop en veerkracht.

In de zinderende hitte van Alentejo of de zongebruinde heuvels van Andalusië is de strijd al in volle gang. Het is een strijd die gestreden wordt met schoppen en zaden, met wetenschap en gemeenschap, maar ook met lokale kennis en middelen.